Haset, gıpta ve hak aramak: Aralarındaki sınır nerede?

Birinin başarısını gördün ve içinden “Ben de yapabilseydim” geçti. Bu cümleyi hemen haset diye adlandırmak acele olur. Önce neyi istediğini, neye itiraz ettiğini ve bu isteğin seni hangi davranışa götürdüğünü ayırmak gerekir.

Aynı kelimeyle farklı istekleri örtmeyelim

Haset, ahlâk literatüründeki temel kullanımında, başkasının sahip olduğu nimetten rahatsızlık duyup o nimetin kendine geçmesini veya sahibinin ondan yoksun kalmasını istemeyle ilgilidir. Mustafa Çağrıcı’nın TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki açıklaması kavramı bu niyet yönüyle ele alır. Burada bir duyguya isim vermek, belirli bir kişinin kalbi hakkında kesin hüküm kurmak değildir.^[1]

Gıptada ise başkasındaki iyiliğin sona ermesini istemeden benzer bir imkâna veya niteliğe kavuşma arzusu vardır. Hüsameddin Erdem’in ilgili maddesindeki ayrım bu noktadadır. “O da başarsın, ben de emek verip öğreneyim” cümlesi, bu yönü düşünmek için bir örnek olabilir.^[2]

Haksızlığa itirazın yeri ayrı

Bir seçimin veya paylaşımın adil olup olmadığını sormak, tek başına haset göstergesi değildir. Hakkını ararken karşılaştırma yapman gerekebilir. TERAZİ I’in tevazu ile boyun eğmeyi ayıran yaklaşımından hareketle, burada şu soruyu kullanabiliriz: İsteğim adil ölçütün uygulanması mı, yoksa karşımdakinin kaybetmesi mi? Bu soru bir niyet okuma testi değil, kendi isteğini inceleme davetidir.^[3]

Bir durumda birden fazla yön de bulunabilir: gerçek bir haksızlık yaşarken öfke veya çekememe duygusu hissedebilirsin. Bu olasılık, haksızlığı yok saymayı da her tepkiyi haklı görmeyi de gerektirmez. Olayın delilini ve kendi davranışını ayrı ayrı değerlendirmek için alan açar.

Kavramlar kişilere yapıştırılacak etiketlere dönüştüğünde, anlamaya çalıştığımız şeyi örtebilir. Bu nedenle burada başkasına “hasetçisin” demekten önce, kendi talebimizin ve davranışımızın yönünü görünür kılmaya çalışıyoruz.