Bahçedeki Ses

İthaf

Erva Gülay ve Elif’e…

Bir gün yollarınızı kaybettiğinizi düşündüğünüzde, önce kendinize; sonra hakikate dönmeyi hatırlamanız için.

Hayat değişebilir. Şartlar değişebilir. İnsanlar değişebilir.

Fakat insan, yönünü yeniden bulabilir.

Babanız sizi çok seviyor.

— Veli Türkmen

Önsöz

Bu çalışma, tamamlanmış bir insanın başkalarına verdiği öğütlerden doğmadı. Kendisini anlamaya, hatalarıyla yüzleşmeye ve öğrendiği hakikati hayatına taşımaya çalışan bir insanın yolculuğundan doğdu.

Bu çalışmayı hazırlamaktaki amacım bir unvan kazanmak, beğeni toplamak veya insanların gözünde bilge görünmek değildir. Önce kendimi anlamak; öğrendiğimi yalnızca bilmek değil, hayatımda sınamak istiyorum. Bu sayfalardaki her soru bu yüzden önce bana yöneltilmiştir.

Bahçedeki Ses, Tevrat’ın/Tanah’ın Tekvin (Yaratılış) 3. bölümünde geçen “Neredesin?” sorusundan hareket eder. Bu sahnenin Kur’an’da yer almadığını özellikle belirtmek gerekir. Burada amaç iki kutsal metnin anlatısını birbirine karıştırmak değildir. Tam tersine, her kaynağın sınırını koruyarak insanın hatayla karşılaştığında nasıl tepki verdiğini düşünmektir.

Kur’an’ın Âdem kıssasında öne çıkan vurgu farklıdır: şeytanın aldatması, yasağa yaklaşma, örtünme, insanın kendi nefsine zulmettiğini kabul etmesi, Allah’a yönelmesi ve tevbenin kabulü.

Bu çalışmanın araştırma, derleme ve editoryal sürecini yürütürken aynı zamanda onun ilk okuru, ilk öğrencisi ve öğrenmeye devam eden yolcusu oldum. Bir gün kızlarım bu satırları okuduğunda karşılarında kusursuz olduğunu iddia eden bir baba değil; hakikati aramaya ve öğrendiklerini yaşamaya çalışmış bir insan görsünler.

Bu kısa çalışma tamamlanmış bir söz değildir.

Bazı sorular cevaplarıyla değil, insanın önünde açtıkları kapıyla büyür.

“Neredesin?”

1. Bahçedeki Ses

Tekvin anlatısının en çarpıcı kadim sorularından biri bir bahçede duyulur:

“Neredesin?”

Metinde insan ve eşi, yasak ağaçtan yedikten sonra bahçedeki ağaçların arasına saklanır; ardından bu soru gelir. Bu çalışmada o soru yalnızca bir yer tespiti olarak değil, edebî ve ahlâkî bir yüzleşme sorusu olarak okunmaktadır.

Bu, kutsal metnin açık cümlesi değil; MİZAN’ın metinden hareketle yaptığı yorumdur:

Kendini nerede kaybettin?
Hangi yolda yürürken kendinden uzaklaştın?
Hakikatle karşılaştığında nereye saklandın?

İnsan bazen servetini, makamını veya gücünü kaybetmeden de kendisinden uzaklaşabilir. Dışarıdan hayatı yerinde görünür; fakat içeride neyi savunduğunu, neden öfkelendiğini veya hangi korkunun peşinden yürüdüğünü artık ayırt edemez.

Bazen insan evindedir ama kendisinden uzaktadır.

Bazen kalabalığın içindedir ama iç dünyası gurbettedir.

Bazen aynaya bakar ama kendisine dürüstçe bakamaz.

Bahçedeki soru burada yeniden duyulur:

“Neredesin?”

Kaynak katmanı — Tekvin anlatısı

Tekvin 3:1–13’te anlatı; yılanın telkini, yasak meyveden yenmesi, çıplaklığın fark edilmesi, örtünme, bahçede saklanma, “Neredesin?” sorusu ve ardından insanın kadınla, kadının da yılanla ilgili açıklaması üzerinden ilerler.

Burada bir sınır koymak gerekir:

Metnin söylediği ile bizim metinden çıkardığımız anlam aynı şey değildir.

Tekvin insanın çıplaklığını fark ettiğini ve korktuğunu söyler. “İnsan kendi kırılganlığıyla yüzleşti” cümlesi ise edebî/psikolojik bir yorumdur.

Tekvin insanın, kadının kendisine meyveyi verdiğini söylediğini aktarır. “Sorumluluğu dışarı taşıma” ifadesi ise bu anlatı üzerinden yapılan bir psikolojik ve ahlâkî okumadır.

MİZAN’ın görevi bu iki katmanı birbirine karıştırmamaktır.

2. Önce düşünce, sonra gerekçe

İnsan çoğu zaman bir davranışı yaptıktan sonra kendisini bütünüyle kötü biri olarak görmek istemez. Zihin, davranışla benlik algısı arasındaki gerilimi azaltmak için açıklamalar üretmeye başlayabilir.

Bazen bu açıklamalar gerçeği anlamamıza yardım eder.

Bazen de istediğimiz sonuca ulaşabilmek için bazı bilgileri öne çıkarıp bazılarını geri plana iteriz.

Psikoloji literatüründeki güdülenmiş akıl yürütme (motivated reasoning) çalışmaları, insanların arzu ettikleri bir sonuca ulaşırken bilgiye erişme, bilgiyi değerlendirme ve gerekçe üretme süreçlerinin taraflılaşabileceğini göstermektedir. Bu, herkesin her durumda kendisini kandırdığı anlamına gelmez. Fakat insanın kendi gerekçelerini de denetlemesi gerektiğini gösterir.

Bu yüzden MİZAN şu soruyu sorar:

Ben gerçeği mi açıklıyorum, yoksa istediğim sonuca ulaşmak için gerçeği mi seçiyorum?

Bir davranışı açıklayabilmek önemlidir.

Fakat açıklamak ile haklı çıkarmak aynı şey değildir.

3. Açıklama ile mazeret arasındaki çizgi

Tekvin anlatısında insan, kadının kendisine meyve verdiğini söyler; kadın da yılan tarafından aldatıldığını belirtir.

Her iki cümlede de dışarıdaki bir etken gerçektir.

İnsan etkilenebilir.

Aldatılabilir.

Korkutulabilir.

Yaralanabilir.

Çevresi, çocukluğu, ilişkileri, ekonomik şartları veya geçmiş yaşantıları bugünkü davranışlarını etkileyebilir.

Modern psikoloji de erken dönem yaşantılarının duygu düzenleme, kişilerarası örüntüler ve bazı bilişsel şemalarla ilişkili olabileceğini göstermektedir. Fakat ilişki, kader demek değildir. Bir çocukluk yaşantısından yetişkinlikteki tek bir davranışa doğrudan ve kesin bir neden çizgisi kurmak bilimsel değildir.

Şema araştırmalarında erken olumsuz yaşantılarla erken uyumsuz şemalar arasında ilişkiler bulunmuştur; aynı zamanda şemaların kişilerarası sorunlara doğrudan neden olduğunu gösteren kanıtın sınırlı olduğu da vurgulanmaktadır.

Bu yüzden şu cümle dikkatle kurulmalıdır:

Geçmiş, bugünü etkileyebilir; fakat bugünü tek başına açıklamak zorunda değildir.

Ve bir adım daha:

Bir davranışın nasıl oluştuğunu anlamak, o davranışın bütün sorumluluğunu otomatik olarak ortadan kaldırmaz.

MİZAN değerlendirmesi

İnsanın yarası kendi seçimi olmayabilir.

Fakat yara ile davranış arasında tek bir zorunlu yol yoktur.

Bu nedenle sorumluluk, “başına gelen her şey senin suçun” demek değildir.

Sorumluluk, başkalarının payını inkâr etmeden kendi payından kaçmamaktır.

İki cümle aynı anda doğru olabilir:

“Bana yapılan yanlıştı.”

ve

“Benim yaptığım da yanlış olabilir.”

Bu iki cümle birbirini yok etmez.

Birincisi insanın yarasını görür.

İkincisi insanın iradesini ve ahlâkî sorumluluğunu korur.

4. Psikoloji ayna mı, sığınak mı?

Psikoloji insanın kendisini anlaması için çok değerli araçlar sunar.

Çocukluk yaşantılarıyla bugünkü duygusal örüntüler arasındaki ilişkileri araştırır.

Şemaları inceler.

Duygu düzenleme güçlüklerini açıklar.

Travmayla ilişkili bazı hatırlatıcıların, özellikle travma sonrası stres belirtileri yaşayan kişilerde, yoğun duygusal veya bedensel tepkileri yeniden tetikleyebildiğini gösterir.

Bunların hepsi insanın yaşadığını anlamlandırmasına yardım edebilir.

Fakat psikolojik kavramlar kimlik etiketi hâline geldiğinde başka bir sorun ortaya çıkar:

“Ben böyleyim çünkü…”

Bu cümle bazen iyileşmenin ilk adımıdır.

İnsan ilk defa kendisini anlamaya başlar.

Fakat aynı cümle değişmemek için kullanılan son cümle hâline gelirse, bilgi artık ayna olmaktan çıkar ve sığınağa dönüşür.

Şema bir açıklama olabilir; kimlik değildir.

Bağlanma örüntüsü bir eğilim olabilir; kader değildir.

Travma geçmişi yaşananın ağırlığını açıklar; kişinin bütün geleceğini tek başına belirlemez.

Bu yüzden psikolojik bilgiyi insanı suçlamak için de, sorumluluktan bütünüyle muaf tutmak için de kullanmamak gerekir.

5. Sorumluluğu dağıtmak

Sosyal psikolog Albert Bandura’nın ahlâkî çözülme (moral disengagement) çerçevesi, insanın bazı durumlarda kendi ahlâkî öz-denetimini devre dışı bırakabilmek için farklı bilişsel yollar kullanabildiğini anlatır.

Bunlar arasında davranışı ahlâken yeniden gerekçelendirme, zararı küçültme, sorumluluğu dağıtma veya yer değiştirme ve suçu başkasına yükleme gibi süreçler vardır.

Bu çerçeve Tekvin’e “psikolojik tefsir” yapmak için kullanılmamalıdır.

Fakat bugünkü insan davranışını düşünürken önemli bir soru verir:

Bir davranışın sorumluluğunu ne kadar açık görüyorum; ne kadarını başka insanlara, şartlara veya sisteme dağıtıyorum?

İnsan fiili kabul edip seçimin sorumluluğunu dağıtabilir:

“Ben yaptım, ama beni bu hale onlar getirdi.”

“Ben öfkelendim, ama beni öfkelendiren oydu.”

“Ben yanlış yaptım, ama başka türlü davranamazdım.”

Bu cümlelerin bazılarında gerçek payı bulunabilir.

MİZAN’ın sorusu şu değildir:

“Başkalarının hiç payı yok mu?”

Asıl soru şudur:

“Başkalarının payı doğru olsa bile, benim payım nerede başlıyor?”

6. İki uç arasında

Sorumluluk kavramı yanlış kullanıldığında insan iki uçtan birine sürüklenebilir.

Birinci uç:

Her şeyi kendine yüklemek.

“Bütün olanların sebebi benim.”

Bu, gerçeklik değil; bazen aşırı suçluluk ve utançtır.

İkinci uç:

Her şeyi dışarıya yüklemek.

“Benim hiçbir payım yok.”

Bu da insanın değiştirebileceği alanı görünmez hâle getirebilir.

MİZAN bu iki ucun arasında başka bir soru önerir:

“Burada benim gerçek payım ne?”

Bu soru insanı değersizleştirmez.

Tam tersine, değiştirebileceği alanı yeniden görünür hâle getirir.

İnsan bütün gücünü başkalarının yanlışını kanıtlamaya harcadığında, kendi hayatındaki etkisini kaybedebilir.

Geçmişi anlamak gerekir.

Ama bugünün direksiyonunu bütünüyle geçmişe bırakmak gerekmez.

7. Kur’an’ın açtığı başka bir yön

Burada iki anlatının farkı özellikle önemlidir.

Kur’an’da Âdem ile eşinin ağaçların arasına saklanması, “Neredesin?” diye çağrılması veya Âdem’in eşini suçlaması anlatılmaz.

Kur’an, şeytanın aldatmasını, ağaca yaklaşmayı, mahrem yerlerin açılmasını ve örtünmeyi anlatır. Ardından Âdem ile eşinin şu yönelişi gelir:

“Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik…”
(A‘râf 7:23)

Bakara 2:37’de de Âdem’in Rabbinden birtakım kelimeler aldığı ve tevbesinin kabul edildiği bildirilir.

Burada Kur’an’ın açık ifadesiyle MİZAN’ın yorumunu ayırmak gerekir.

Kur’an’ın açık katmanı

• İnsan sürçebilir.
• Şeytan aldatabilir.
• İnsan kendi nefsine zulmettiğini kabul edebilir.
• Allah’a bağışlanma ve merhamet talebiyle yönelebilir.
• Tevbenin kabulü mümkündür.

MİZAN’ın bu metindeki yorumu

Tevbe yalnızca bir pişmanlık duygusuna indirgenmemelidir.

Bu çalışma açısından tevbe, insanın hatayı inkâr etmeyi bırakması, kendi payını görmesi ve yönünü yeniden hakikate çevirmesi olarak okunmaktadır.

Bu yorum ayetin kelime kelime tanımı değildir.

Ayetlerin açtığı ahlâkî istikametten hareketle yapılan bir MİZAN değerlendirmesidir.

8. Bir eşik

İnsan yalnızca hata yapan bir varlık değildir.

Hatasını fark edebilen,

adını koyabilen,

yardım isteyebilen,

pişman olabilen,

öğrenebilen

ve yönünü değiştirebilen bir varlıktır.

İnsan kendisini anlamak için geçmişine bakabilir.

Fakat orada sonsuza kadar yaşamak zorunda değildir.

Kendisini savunmak yerine kendisine dönebilir.

Bahane üretmek yerine payını görebilir.

Hatayı kimliğe dönüştürmek yerine davranışı değiştirmeye çalışabilir.

İnsanı inşa eden şey kusursuzluğu değildir.

Hatasından sonra yönünü nereye çevirdiğidir.

Bahçedeki ses burada susmuyor.

Soru hâlâ kalıyor:

“Neredesin?”

Belki cevap hemen gelmeyecek.

Fakat doğru soru bazen insanın yönünü değiştiren ilk adımdır.

Kaynakların Söylediği

1. Birincil dinî/metinsel kaynaklar

1. Kur’an: Bakara 2:35–39; A‘râf 7:19–25; Tâhâ 20:115–123.
   Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an Portalı: https://kuran.diyanet.gov.tr/

2. Tevrat / Tanah — Tekvin (Yaratılış) 3:1–13.
   Bu çalışmada “Neredesin?”, bahçede saklanma, insanın kadını ve kadının yılanı işaret ettiği anlatı bu metinsel katmana aittir.
   Karşılaştırma için: https://www.biblegateway.com/passage/?search=Genesis%203%3A1-13

2. Klasik eser

3. Ebû Hâmid el-Gazzâlî, Eyyühe’l-Veled.
   Metindeki temel ilke: “Amelsiz ilim deliliktir; ilimsiz amel olmaz.”
   Arapça metin: العلم بلا عمل جنون، والعمل بغير علم لا يكون

3. Modern psikoloji — akademik kaynaklar

4. Kunda, Z. (1990). The case for motivated reasoning. Psychological Bulletin, 108(3), 480–498.
   DOI: https://doi.org/10.1037/0033-2909.108.3.480
   Kullanım sınırı: İnsanın istediği sonuca ulaşırken gerekçelendirme süreçlerinin taraflılaşabileceğini açıklamak için kullanılmıştır; tek tek kişilerin niyetini teşhis etmek için kullanılmaz.

5. Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.
   DOI: https://doi.org/10.1207/S15327957PSPR0303_3
   Kullanım sınırı: Sorumluluğu dağıtma/yer değiştirme, zararı küçültme ve suçu başkasına yükleme gibi mekanizmaları kavramsallaştırmak için kullanılmıştır.

6. Miu, A. C., Szentágotai-Tătar, A., Balázsi, R., Nechita, D., Bunea, I., & Pollak, S. D. (2022). Emotion regulation as mediator between childhood adversity and psychopathology: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 93, 102141.
   DOI: https://doi.org/10.1016/j.cpr.2022.102141
   Kullanım sınırı: Çocukluk güçlükleri, duygu düzenleme ve psikopatoloji arasındaki istatistiksel ilişkileri destekler; tek bir kişinin davranışına kesin neden atfetmez.

7. Pilkington, P. D., Bishop, A., & Younan, R. (2021). Adverse childhood experiences and early maladaptive schemas in adulthood: A systematic review and meta-analysis. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(3), 569–584.
   DOI: https://doi.org/10.1002/cpp.2533
   Kullanım sınırı: Erken olumsuz yaşantılar ile erken uyumsuz şemalar arasındaki ilişkileri değerlendirir; kaderci veya kesin nedensel yorum için kullanılmaz.

8. Janovsky, T., Rock, A. J., Thorsteinsson, E. B., Clark, G. I., & Murray, C. V. (2020). The relationship between early maladaptive schemas and interpersonal problems: A meta-analytic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 27(3), 408–447.
   DOI: https://doi.org/10.1002/cpp.2439
   Kullanım sınırı: Şemalar ile kişilerarası sorunlar arasında ilişki bulunduğunu, ancak nedenselliğe ilişkin kanıtın sınırlı olduğunu vurgular.

9. U.S. Department of Veterans Affairs — National Center for PTSD. Trauma Reminders: Triggers.
   Kaynak: https://www.ptsd.va.gov/understand/what/trauma_triggers.asp
   Kullanım sınırı: Travma hatırlatıcılarının bazı kişilerde, özellikle PTSD belirtileri olanlarda, yoğun duygusal veya bedensel tepkileri yeniden tetikleyebileceğine dair kurumsal klinik bilgi için kullanılmıştır; geçmiş travmanın her bugünkü tepkiyi açıkladığı anlamına gelmez.

Kaynakların Söylemediği

Bu kaynaklar:

• Tek bir davranıştan travma, bağlanma stili veya psikiyatrik tanı çıkarılabileceğini söylemez.
• “Çocukluğunda şu oldu, bu yüzden bugün kesin böyle davranıyorsun” şeklinde deterministik bir sonuç vermez.
• Psikolojik açıklamanın ahlâkî veya hukukî sorumluluğu otomatik olarak kaldırdığını göstermez.
• Tekvin anlatısındaki bütün ayrıntıların Kur’an’da bulunduğunu söylemez.
• MİZAN’ın “Neredesin?” sorusuna yüklediği bütün anlamların kutsal metnin doğrudan açıklaması olduğunu göstermez.

MİZAN Değerlendirmesi

Bu çalışmadan çıkarılan ana ölçü şudur:

Açıklama ile mazereti, yara ile sorumluluğu, pişmanlık ile yön değişikliğini birbirine karıştırma.

İnsan geçmişinin etkisini inkâr etmeden kendi payını görebilir.

Başkalarının haksızlığını kabul ederken kendi haksızlığını da fark edebilir.

Psikolojiyi kendisini anlamak için kullanabilir; kendisini değişmez bir etikete hapsetmek için değil.

Ve hatasıyla karşılaştığında yalnızca “Kim yaptı?” sorusunu değil:

Hayata taşınacak soru

“Ben şimdi hangi yöne döneceğim?”

sorusunu da sorabilir.

Yayın Notu

Bu metin MİZAN’ın Hakikat → Bağlam → Yöntem → Netice ilkeleri dikkate alınarak kaynak kontrolünden geçirilmiştir.

• Kur’an’ın açık ifadeleri ayrı tutulmuştur.
• Tekvin anlatısı ayrı tutulmuştur.
• Psikolojik bulgular bilimsel kapsamlarıyla sınırlandırılmıştır.
• Edebî ve ahlâkî çıkarımlar MİZAN değerlendirmesi olarak etiketlenmiştir.
• Bu çalışma psikoterapi, klinik değerlendirme veya dinî fetva yerine geçmez.
• PDF indirme sürümü yayımlanmamıştır.

Araştırma, Derleme ve Editoryal Çalışma — Veli Türkmen